محمد حسن خان اعتماد السلطنه

600

چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )

قربانعلى در تاريخ مشروطهء ايران از احمد كسروى ( چاپ 3 ج 1 ص 402 ) آمده است . ناظم الملك ، ميرزا محمد حسين تفرشى ( ص 56 - ص 33 چاپ اول ) از مستوفيهاى دربار بود . دوستعلى خان معير او را وزير يزد كرد و چون حكومت يزد را به سلطانمراد ميرزاى حسام السلطنه دادند ( 1287 ) او پسر بزرگ خود ابو الفتح ميرزا را به يزد فرستاد و اين شخص سمت وزارت او را داشت و در همين سال به لقب « ناظم الملك » ملقب شد . سال بعد حكومت اصفهان را به حسام السلطنه دادند و او هم همان ابو الفتح ميرزا را كه داماد شاه هم شده بود به نيابت خود به اصفهان فرستاد و وزارت او را به ناظم - الملك داد . اما پس از اندك مدتى ناظم الملك در اصفهان درگذشت و حسينقلى خان ما فى جاى او را گرفت . ( با استفاده از مهدى بامداد ) از آثار حكومت دوستعلى خان معير در يزد اين بود كه پيشنهاد كرد همه ساله دوسه هزار تومان از بابت ماليات اجناس يزدى گرفته شود و كم‌كم اين مبلغ به ده هزار تومان رسيد و گويا شاه را هم از آن اجناس خوش مىآمده و آنها را مىپسنديده است . اين اجناس قدرى به عملهء خلوت و قدرى به حرم‌خانه تقسيم مىشد . ( خاطرات اعتماد - السلطنه ، ص 127 و 128 ) محمد خان والى ( ص 57 - ص 33 چاپ اول ) پسر قاسم خان والى در 1260 متولد شد و زبان فرانسه را در روسيه تحصيل كرد . در موقع اعزام محصل در زمان ناصر الدين شاه كه اغلب از شاگردان دار الفنون بودند او را نيز پدرش به اروپا فرستاد و به موسيو « وردو » سپرد و او گزارش كارهايش را به امير نظام گروسى وزير مختار ايران مىداده است . تحصيلات او در رشتهء نظامى بود و چون به ايران بازگشت به لقب پدر مفتخر و به منصب سرتيپى اول نايل گشت . بعدا به نيابت سفارت پطرزبورگ برقرار شد . در 1282 حاكم يزد شد و در 1289 لقب « والى » به او داده شد . از 1290 تا 1296 هم دوباره حاكم يزد بود و در آنجا آثار خيرى از آب‌انبار و كاروانسراى بازرگانان به نام او مانده است . در تاريخ يزد عبد الحسين آيتى دو دوره حكومت او را از 1280 تا 1287 و از 1293 تا 1297 چهار سال نوشته‌اند و از نحوهء حكومت او بسيار اظهار رضايت شده است . از آباديهاى او در يزد بازار خان و كاروانسراى والى و مسجد والى و مسجدى